Kristin Saleri, 1970

TURKEY: Kristin Saleri (1915-2006)

An extraordinary Armenian female artist of the 20th century

Written by Çiğdem Gül

Germany – January 30, 2021

Welcome to Intercultural Network For The Highly Gifted!

A world that preserves and celebrates our cultural and artistic heritage is a better world.

I feel thrilled to introduce to you to the prominent Armenian artist Mrs. Kristin Saleri, her unique art as well as immerse myself in the inner world of an exceptionally gifted person. I will substantiate my perspective and analysis of the person Kristin Saleri with interview and book quotes from the German psychologist and author Andrea Brackmann. She is one of the leading experts on moderately gifted, highly gifted and geniuses in three native German-speaking European countries. I interviewed Ms. Brackmann about the publication of her new book entitled „Extremely Gifted: The Personality Structure of Exceptionally Gifted Individuals and Geniuses.“ (Original title: „Extrem begabt: Die Persönlichkeitsstruktur von Höchstbegabten und Genies“ on April 25, 2020.

Kristin Saleri was fortunate that her talent was recognized and encouraged early on. Nevertheless, she had to assert herself as a woman and artist with her Armenian roots after the turbulent time in Turkey. In my opinion, she succeeded in doing this very well by not only developing her talents, creativity and art internationally, but above all developing herself ethically. In doing so, she has revolutionized her own dignity and radiant personality. And that makes her a great phenomenon from my point of view. Kristin Saleri recognized that beauty, like art and cultures, always connects us all.

In my opinion, Kristin Saleri is one of our best painters to visualize the lifestyle of Anatolian people, Anatolian women, Anatolian folklore and love, with a human touch. Her works come through a prism of revolutionary French art movement cubism that is influenced by a distinctive abstract figurative technique. Kristin Saleri pursues beauty in all forms and shapes without boundaries and social biases.

Kristin Saleri, circa 1970. Istanbul Studio. Photo by Tele Fotoğraf Ajansı.

Kristin Saleri (1915 – 2006) is one of the most interesting artists of the 20th century. Despite her phenomenal success as an artist during her professional career, her legacy and reputation today, in Turkey and across the international art communities, fall far short of her true contributions to 20th century art. Ironically, being a fading and forgotten star was one of her biggest fears prior to her death.

After studying at the Istanbul Academy of Fine Arts with Prof. DeMille, Kristin Saleri attended courses taught by Feyhaman Duran. Duran was the first and most influential representative of portrait art. In 1959 Kristin Saleri worked at the École de Paris under the guidance of artist André Lhote. She was keenly interested in Cubism as well as in the works of Matisse, Picasso, Cézanne and Van Gogh. Kristin Saleri´s art developed into a distillation of these influences. Upon returning to Istanbul her artwork were combined with themes from her Anatolian homeland and her own Armenian / Christian spiritual background. Kristin Saleri conducted research in Rome, Paris and Munich during the period 1951-1955.

„She held more than 40-plus private shows beginning in 1957 in Istanbul at Ertem Gallery. Contributed to countless group exhibitions around the globe including Ankara, London, Paris, Brussels, Yerevan, Athens, Frankfurt and Washington D.C.. Her works have been acquired by Istanbul Painting and Sculpture Museum, Ankara State Museum, Izmir Painting and Sculpture Museum, Paris Musée National Centre Pompidou, Lisbon Gulbengian Foundation and numerous private collectors worldwide.”^[1]

Kristin Saleri was born in Silivri in 1915, the youngest of five children of Armenian parents Onnig and Eftig Agopovich, in the midst of a turbulent and sad period in the history of the Ottoman Empire. Among the Armenian population in Turkey and across the international diaspora, the year 1915 is synonomous with sorrow, tragedy, death and despair. Her uncle Rupen Sevag (1885-1915), a medical doctor, poet, intellectual leader and an officer in the Ottoman Army became one of the early victims of the tragic events of 1915.

The uncle-niece Rupen Sevag and Kristin Saleri were both ahead of their times, both endowed with artistically extraordinary talents. Both exceptionally committed to their principles and convictions. While the story of Rupen Sevag stands for tragedy and deep pain, a life ended so untimely, violently, and unjustly, the story of Kristin Saleri traces a path for rebirth, healing, peace and persevearance through grit and the invisible power of art and creativity.

The Agopovich family, 1919. From left to right: Sirvart, Kirkor, Eftig (the mother), Adrienne, Onnig (the father), Kristin, and Sira.

Tevfik İhtiyar: »Kristin Saleri has conveyed through her canvas the cultural wealth and the centuries-long heritage of her land filled with the rich mores of diverse peoples. Her works bring to life the vast and mystical landscape, its music, folk dances, the mournful love songs, as well as the sage woman, `Mother Ülkiye´ of Anatolia, the Bosphorus fish and fishermen, and the poignant love of the pine trees at Prince´s Islands.«

Kristin Saleri spent her childhood and school years at her parents‘ farm in Florya (a suburb of Istanbul). She was a hyperactive and rebelling child when compared to her siblings. Like many gifted children, she was a free spirit. Her natural tendency was to observe, imagine, and show initiative. She used to draw portraits of teachers at school and guests visiting her parents. She had no inhibitions about capturing facial features or expressions that were less than flattering to her subjects. And she dared to share her work with them, not a bit intimidated by the consequences.

It is the nature of a genius to be also naive. Artist Kristin Saleri preserved her naivety and human love throughout her life and art life. This meaningful stance, will leave behind a rich and profound art legacy for future generations.

Her primary school was Armenian Catholic Immaculate Conception, while her secondary school education took place at École Moderne, a French educational establishment in Istanbul.

Kristin Saleri grew up in two contrary (Armenian-Turkish) cultures and (Christian-Muslim) religions in the midst of many others. In this intercultural and interreligious context, she had the multi-perspective privilege of deciding each time anew in which she encountered herself and how this affected the way she felt. During the process of creating her work, a certain color, motif, object etc. can have triggered different things in her, depending on whether she chose the Armenian or the Turkish perspective.

In 1943 Kristin Saleri married Agop Arshavir Saleri, a young graduate of Istanbul Technical University with dual Masters in Electrical and Mechanical Engineering. From this marriage 3 children were born. The daughter Rehan Nazan and three years later the male twins Nansen Garo and Alen Johannes.

1964 İstanbul: Private family photograph of the Saleri family
From back left: Alen J. Salerian, Nansen G. Saleri
In the center from left: Rehan N. Saleri Sarıbay, Kristin Saleri
In the front: Agop Arshavir Saleri

Kristin Saleri started going to Paris every year from 1950 to 1980 to study cubism and abstract art when it was still in its infancy.

Critic and art historian Morgan Falconer offers comments as follows „For Kristin Saleri, art was a medium through which humankind might be brought together. It was a universal language. ]…] Kristin Saleri´s work is disseminated across the globe both in national and international museums, as well as in private collections.“^[2]

Dr. Nansen G. Saleri: »Because of the very painful and terrible historical events in 1915, the Armenian community in Turkey and in the worldwide diaspora is very injured emotionally and culturally. The late Hrant Dink used to say, „If you don’t want to refer to these events as genocide, I’ll let you choose your own words.“ My mother Kristin Saleri was never interested in politics. She was not afraid of being an Armenian. Her art is a picture of peace and rebirth. Her art was thematically about going beyond suffering. She conveyed the diversity and richness of different cultures in Anatolia. So my mother injected hope for renewal and connection among cultures. It was no coincidence that she brought Anatolia, the cradle of world civilizations, to life through her works.«

„Since my early childhood, circa 1951, I knew that my mother was extraordinary,“ wrote NGS in his bilingual book about Kristin Saleri.^[3] „She completed her initial art training from Prof. DeMille and Feyhaman Duran Studio at the Istanbul Academy of Fine Arts Academy and later under the tutelage of artist André Lhote in Paris. She lived, worked and produced her works of art in Istanbul. She produced over 3,000 (the exact number being unknown) pieces of art during her long career in Istanbul. Oil paintings made up her predominant art medium while ceramics, glass, and charcoal provided alternative, albeit equally creative channels of artistic expression. She was apolitical yet, undeterred by the huge hurdles of being a female artist of Armenian heritage in a period of social and ethnic strain in post World War II Turkey. Kristin Saleri became a leading force in the Turkish art community – co-founder of the International Turkish Female Artists Association (1965), co-chair of Turkish Painters Association – and used her art to convey a message of modern feminism. She was equally a leading artistic voice in Istanbul´s Armenian community organizing art exhibitions and competitions. Her focus was aimed at youth programs via mainly two Armenian high schools – Getronagan and Mkhitaryan. Kristin Saleri Art Foundation (KSAF) is dedicated to her vision.“

In a long phone conversation with NGS, he shared personel insights about his mother Kristin Saleri and himself. His great interest in mother’s art developed early in childhood. His words as follows: “Because of the very painful and terrible historical event in 1915, the Armenian community in Turkey and in the worldwide diaspora is very injured emotionally and culturally. The late Hrant Dink used to say, `If you don’t want to refer to these events as genocide, I’ll let you choose your own words.´ My mother was never interested in politics. She was not afraid of being an Armenian. Her art represents peace and rebirth. It was thematically about going beyond suffering. She conveyed the diversity and richness of different cultures in Anatolia. So my mother injected hope for renewal and connection among cultures. It was no coincidence that she brought Anatolia, the cradle of world civilizations, to life through her works. […] My father Agop was one of her greatest supporters.
My mother asked me on October 30, 2006 at the Yedikule Armenian Hospital in Istanbul, „What will happen to my paintings after I die, will I be forgotten?“ My mother’s fear of being forgotten, while appearing paradoxical, was rooted in her personal experience as a minority. She realized that her relentless drive and personality prevented her marginalization when she was alive. `But after my death, what?´ was the question she struggled with. Without thinking twice I answered: “Your works will never be forgotten, Mom. I promise you that I will introduce your art to the world and make sure, that you will be as well known and live forever like Vincent Van Gogh. My words were not solely the response of a grieving son. They signified my appreciation and respect for the artist Kristin Saleri, who created works of art for a lifetime and united cultures. Less than six hours later, right after midnight, my mother passed away at age 91.“ Kristin Saleri was already considered a self-confident, versatile and internationally distinguished Armenian artist during her lifetime. The fact that she, of all people, feared at the end of her life that she would be forgotten after her death sounds paradoxical at first. In truth, however, it reflects also the reality of the gifted and genius, because they often see the finiteness of life more than others. They are very contradictory beings who can combine opposing properties very well. As IQ increases, so does the inconsistency. This also applies to Kristin Saleri’s very high intelligence and maturity on the one hand, and her naivety on the other. „Geniuses often seem ageless […].“ ^[4]

The Kristin Saleri Art Foundation^[5] (KSAF) was established in 2011 by Dr. Nansen G. and Mrs. Marina S. Saleri to memorialize her contributions to 20th century art.

Rehan N. Saleri Sarıbay: »My mother, Kristin Saleri was an artist who captured the spirit of Anatolian people, particularly women through her art. She had a deep connection with hard working creative people. She was not religious, yet deeply spiritual. This is evident in her paintings depicting symbols of Christianity (fishermen, worshippers and Adam and Eve) as well as her attraction to Rumi via whirling dervishes.«

Ulkiye / The Village Lady, 1964

Ulkiye is unquestionably one of Kristin Saleri’s most celebrated works. In the words of her son, NGS, “Ulkiye was our live-in maid from the mid-1950s to late 1960s. A charming, incredibly wise peasant woman from the Black Sea region, she was more like a loving aunt.” Mother Earth, Ulkiye and the sunset all merge into a symphony of colors – gold, yellow, green, turquoise – conveying the artist’s subliminal message – we are all one.

August 2005: This following Vimeo video is an excerpt from an interview with the then 90-year-old KS at her Burgaz island home/studio in Turkey. NGS conducted the interview. The Vimeo video was produced by Clif Webb.

Çiğdem Gül: »What did the thought style of the genius Kristin Saleri look like when she communicated with people or brought new ideas? And what effect had this way of thinking on her works?«

If a viewer studies Kristin Saleri’s art pictures, she or he will possibly analyze them and their details according to the personal, social, cultural, intercultural aspects, technique and art direction of the artist. When analyzing the paintings, it is even more exciting for a viewer to want to find out what the thought style of a gifted person or a genius like Kristin Saleri looked like. While I am giving you detailed information on this subject, I feel the need to underline that this information is written in the light of my personal experiences, thoughts and determinations. However, one or two points that I will tell you have been confirmed as a result of scientific research.
The thought style of the gifted and genius are completely different from the thought style of the average gifted in the majority society. With gifted people there are excerpts from fast and multi-channel trains of thought – comparable to multi-lane and multi-dimensional highways, on which many very fast moving road cars such as Koenigsegg Agera RS (one of the fastest road cars in the world) drive. Furthermore, mental observations of one’s own trains of themes, thought and feelings alternating between several topics. The central point with this topic is that the changing of the observations of strands of thought, the so-called „thought leaps“, defines the thought style of highly gifted people. There is actually a change in observation, but not a change in thoughts. The subject areas seem to continue. Thus, the gifted person briefly directs their attention during a conversation to other internal issues – like a kind of internal bookkeeping, but in truth all these thoughts continue in parallel. Gifted people also have the ability to connect and network levels of thought with one another. Not only changes in observation of one’s own train of thought, but also the connections of thoughts play a major role in the gifted. Highly gifted people can integrate complex information into an overall impression and thus grasp larger relationships. The gifted have the ability to think about access to higher levels. With the geniuses, the style of thought described above runs many times faster and higher.

With such a multi-layered, fast and complex style of thought, Kristin Saleri will have worked out her subjects in art in a way that was just as multi-layered and complex.

The diversity of the worlds of thoughts is at the root of all kinds of thought styles and cultural differences in ways of thinking. And the world needs all kinds of minds.

Andrea Brackmann: »Without changing perspectives, there would be no changes, no progress, no understanding of other people or ways of life, no ideas for the future.«

With the end of the First World War at the beginning of the twentieth century, a new artistic movement called „Cubism“ emerged as a reaction to the impressionism movement in Paris. Although the artist Kristin Saleri was deeply influenced by the Cubism movement and used cubism in some of her works, she often depicted her works with her own distinctive abstract figurative technique.

Kristin Saleri’s place is unique in the abstract figurative movement of the twentieth century. In the words of NGS: „My mother used to insist `I am neither Paul Cézanne, nor Georges Braque, nor Vincent Van Gogh. I am Kristin Saleri. My paintings do not need to be signed.´ […] Among the many themes that Kristin Saleri dealt with in her work – woman, sexuality, orchestra or children – two aspects were very important to her. First, there is the harmony of colors, which is almost a musical quality in all her paintings. Second, spirituality – the symbolism of Christianity in fishermen, or Rumi´s whirling dervishes representing a virtual bridge to God.“

As an artist, Kristin Saleri not only masterfully painted pictures and designed objects, but she also masterfully empathized with cultures, people and objects. She succeeded in doing this by changing perspectives. At this point I remember the words of the German psychologist and author Ms. Andrea Brackmann. She told me during our interview in April 2020: “Without changing perspectives, there would be no changes, no progress, no understanding of other people or ways of life, no ideas for the future.“

The following is a select sampling of contemporary and classic paintings by Kristin Saleri.

Blue Composition – 1989

It underscores the artist´s connection with music, one of her favorite themes. The harmony of colors, shades of blue, captures the pianist´s inner world.

Kristin Saleri said in an interview in 2005 that one of her favorite motifs in her art is the orchestra. For many creative art geniuses like Kristin Saleri, music and especially orchestra music is not just a question of aesthetics, it also serves to calm them down. Their brain and their thoughts are constantly working at such a high speed that their head can hardly find rest. Andrea Brackmann, German psychologist, expert and author writes the following in her book: ^[6] „A remarkable number of geniuses regularly need to deepen their knowledge of classical music […]. Listening to music, like singing and making music, seems to have a calming effect on the nervous system.“

The couples dance

The New Generation, The New Turkey – 1988

The young girl with a book in the forefront is contrasted by the veiled women in the background. This painting was attempting to capture the complex nature of Mustafa Kemal Atatürk’s (the founder of the Turkish Republic) initiatives towards the modernization of Turkey.

Dr. Nansen G. Saleri: »The New Generation, The New Turkey: In 1980 my mother Kristin Saleri participated in an art competition organized by The Republican People’s Party (Turkish: Cumhuriyet Halk Partisi, CHP). My mother was widely criticized for this painting because it emphasized veiled women; it was misinterpreted as a criticism of Mustafa Kemal Atatürk, the founder of the modern Turkish Republic. Kristin Saleri was defiant and rejected the criticism with the words: `The most important subject in this painting is the little girl without a headscarf or veil, who stands in front of the veiled women and reads a book.´«

Armenian Dancers – 1980

The late Tevfik İhtiyar, an author, art critic, and publisher says: „Kristin Saleri has conveyed through her canvas the cultural wealth and the centuries-long heritage of her land filled with the rich mores of diverse peoples. Her works bring to life the vast and mystical landscape, its music, folk dances, the mournful love songs, as well as the sage woman, „Mother Ülkiye“ of Anatolia, the Bosphorus fish and fishermen, and the poignant love of the pine trees at Prince´s Islands.“ ^[7]

The Love Tree – 1980

Kristin Saleri had a profound interest in Christian imagery. According to art historian and critic Morgan Falconer, „one of the motifs she returned to again and again was the tree of life, an ancient symbol given Christian associations by its centrality in the story of Adam and Eve. Saleri often paints the tree of life and The Love Tree as a universal symbol – a symbol for all people, all religions and all time – but just as often she will show Adam and Eve entangled in the tree and reaching for apples.“^[8]

Whirling Dervishes in Sync – 1985

The artist was fascinated by Rumi and whirling dervishes and regarded them as a connection with God.

Sunset – 2002

Fishermen´s Catch – 1956

In the words of Laura Kreft, Director of the Fine Arts Museum at Houston Baptist University, Texas, “In a Christian context, Saleri’s theme of fishermen references Christ’s statement to the apostles ‘… follow Me, and I will make you fishers of men.’ Additionally, Saleri is remembering everyday scenes in towns and villages along the coastal villages of Turkey, depicting a sympathetic view of a simpler way of life in an ever-modernizing world. In countless paintings, she created compositions of sails, nets and figures with myriad postimpressionistic hues and impastos.”

Duet – 1979

When analyzing the figures’ costumes, however, it becomes apparent that the artist is painting the same theme with women of different religious affiliations. In „Duet“, the dancers are wearing burkas covering their hair, indicating that they are Muslim women. In „Armenian Dancers“ the hair is exposed and worn in long braids, indicating that they are Armenian Christians.”

The Kristin Saleri Art Foundation, based in Texas / U.S., organizes the “Kristin Saleri Painting Contest”, which attracts great attention every year among the13 Armenian schools in Istanbul. The photograph shows the winners. At the 8th Kristin Saleri Painting Competition held on Saturday, May 11, 2019, at Mkhitaryan High School, Istanbul.
The goal is to memorialize Kristin Saleri, for future generations. The competition is a venue to bring out the artistic talents among youth – something the artist believed was a key to her own success as a child prodigy.

Black Sea Folk Dancers – 1979

Legend / Abbreviations and Relationship to Kristin Saleri

AAS: Agop Arshavir Saleri, husband
RNS: Rehan Saleri Sarıbay, daughter
ATS: Alen Johannes Salerian, son
NGS: Nansen Garo Saleri, son
MSS: Marina Sylvia Saleri, daughter in law
KSAF: Kristin Saleri Art Foundation

Footnotes

[1] Saleri, N. G. and Ihtiyar, T. (2012) : Source of quotation: „Kristin Saleri“, part „Kristin Saleri: Biography“, page 255, RH+ Publication, Istanbul, ISBN: 978-975-97438-6-4

[2] Saleri, N. G. and Ihtiyar, T. (2012) : Critic & art historian Morgan Falconer´s quote source: „Kristin Saleri“, page 34, RH+ Publication, Istanbul

[3] Saleri, N. G. and Ihtiyar, T. (2012) : „Kristin Saleri“, page 13, RH+ Publication, Istanbul

[4] Brackmann, Andrea (2020) : Source of quotation: „Geniuses often seem ageless […].“: „Extremely gifted: The personality structures of the highly gifted and genius“ (Original: „Extrem begabt – Die Persönlichkeitsstruktur von Höchstbegabten und Genies“), 1st edition, page 139. Publishing company Klett-Cotta in Stuttgart, Germany, ISBN: 978-3-608-89258-1.

[5] Kristin Saleri Foundation: http://www.kristinsaleri.com

[6] Saleri, N. G. and Ihtiyar, T. (2012) : Source of quotation: „Kristin Saleri“, see part „Acknowledgements“. RH+ Publication, Istanbul, ISBN: 978-975-97438-6-4

[7] Saleri, N. G. and Ihtiyar, T. (2012) : Source of quotation: „Kristin Saleri“, see part „Acknowledgements“. RH+ Publication, Istanbul

[8] Fresno State´s Henry Madden Library brochure „Discovering Kristin Saleri“, 2016. The Henry Madden Library is the name of an academic library in Fresno, California. It serves as the main resource for recorded knowledge and information supporting the teaching, research, and service functions of the California State University, Fresno.

https://library.fresnostate.edu/content/discovering-kristin-saleri  Website: https://library.fresnostate.edu/

Acknowledgements

Wish to convey my special thanks to Kristin Saleri´s children, Mrs. Rehan Nazan Saleri Sarıbay, Dr. Nansen Garo Saleri, Dr. Alen Johannes Salerian and her grandchildren Mrs. Pauline Saleri Borally and Sy Salerian. My big thanks go to Ms. Andrea Brackmann, Ms. Debra Church and Mr. Clif Webb (Creative Director for Discovering Kristin Saleri Exhibit at the Henry Madden Library) in Texas, Houston / U.S.. I also must express my gratitude to the late Mr. Tevfik İhtiyar, editor of RH+ Magazine, for his tireless efforts in promoting Kristin Saleri’s contributions to 20th century art.

Special Note

All images, photographs and the Vimeo video are 2021 © Courtesy of KSAF, NGS, RSS

Kristin Saleri Art Foundation

Address:
909 Fannin, Suite 2200
Houston, Texas 77010

Website:

http://www.kristinsaleri.com

Çiğdem Gül, born 1971 in Gümüşhane / Turkey, is a Turkmen nomad with Alevi-Turkish origin, Persian roots and German citizenship. When she was 4 years old, her family emigrated from Eastern Turkey to Germany.
She is a graduate Economist, Change Management Consultant, Business Coach, Founder of the worldwide „Intercultural Network For The Highly Gifted“ (INHG) and Journalist for language combination Turkish, German and English. The spectrum of her previous professional fields extends in the areas of Business Administration and Economy – Law – Business Consulting, Business Coaching, Training – Public Relations – Art, Culture and Theatre. With her humane, multi-perspective and multicultural attitude, Çiğdem Gül always looks at all issues from the perspective of human rights. And so it happened that on May 4th, 2019 she gave her lecture „Ethics for She-Conomy: Success Strategies from Developing Countries“ in Frankfurt am Main / Germany at Europe’s leading trade fair congress for women and career „women&work“ on the main topic „Humanism 4.0″. Her presentation was based on her multilingual, personal interviews with very well-known and successful women in Argentina, Colombia, Pakistan and Turkey.

Please refer to INHG´s webseite for more detailed information:

Website: www.interkulturellhochbegabte.de

E-Mail address: info@interkulturellhochbegabte.de

Der Beitrag TURKEY: Kristin Saleri – An extraordinary Armenian female artist of the 20th century erschien zuerst auf Intercultural Network For The Highly Gifted.

Kristin Saleri

20’nci Yüzyılın

Olağanüstü Ermeni Sanatçısı

Yazan: Çiğdem Gül

Almanya-Wuppertal

Kültürel ve sanatsal mirasımızı koruyan ve kutlayan bir dünya, daha iyi bir dünyadır.

Sizlere sanatsal çalışmalarındaki kendine has yorumları ile bilinen olağanüstü ve ünlü Ermeni asıllı sanatçı sayın Kristin Saleri´yi tanıtmaktan, ve dâhi sanat ustasının iç dünyasına ışık tutarak size analizimi sunmaktan mutluluk duyuyorum. Sayın Kristin Saleri’ye bakış açımı ve analizimi, alman psikolog ve yazar sayın Andrea Brackmann ile 25 Nisan 2020 tarihinde yaptığım reportajdan bir alıntıyla ve kendisinin aynı gün piyasaya çıkan “Son derece yetenekli: Olağanüstü yetenekli bireylerin ve dâhilerin kişilik yapısı“ (“Extrem begabt: Die Persönlichkeitsstruktur von Höchstbegabten und Genies“) başlıklı Almanca kitabından alıntılarla doğrulayacağım. Sayın Andrea Brackmann, anadili Almanca konuşulan üç avrupa ülkelerinde orta derecede yetenekli, çok yetenekli ve dâhiler konusunda önde gelen uzmanlardan biridir.

Kristin Saleri, yeteneği erken farkedildiği ve uygun şekilde teşvik edildiği için şanslı sayılırdı. Ancak yine de Türkiye’deki çalkantılı dönemden sonra, Ermeni kökenli bir kadın ve kadın sanatçı olarak kendini kanıtlamak zorunda kalmıştır. Benim bakış açıma göre, bunu en iyi şekilde başarmasının sırrı, sadece yeteneklerini, yaratıcılığını ve sanatını uluslararası alanda geliştirmesiyle kalmayıp, her şeyden önce kendini etik değerlere bağlı olarak yetiştirmesiydi. Bu yolda, onurunda ve ışıltılı kişiliğinde devrim yarattı. İşte kendisini aslında olağanüstü yapan da budur. Kristin Saleri, sanat ve kültür gibi güzelligin her zaman biz insanları birleştirdiğinin farkındaydı.

Bana göre Kristin Saleri, Anadolu insanının yaşam tarzını – Anadolu kadınını – Anadolu folklorunu – sevgiyi, insani dokunuşu ve resmetme tekniğiyle görselleştiren en iyi ressamlarımızdan biridir. Çalışmaları ve yapıtları, farklı bir soyut figüratif teknikten etkilenen Fransız sanat hareketinin devrimci Kübizm´inin prizmasından gelmektedir. Kristin Saleri, egemen özelligi sosyal önyargıları olmayan ve şekilleri kısıtlanmayan bir güzellik peşindedir.

Eleştirmen ve sanat tarihçisi Morgan Falconer ünlü sanatçıyı şöyle anlatıyor: „ […] Kristin Saleri için sanat, insanlığı bir bütüne dönüştürebilecek olan bir araçtı. Evrensel bir dil idi. […] Kristin Saleri´nin çalışmaları bugün dünyanın dört bir yanındaki ulusal ve uluslararası müzelerde ve özel koleksiyonlarda bulunmaktadır.“^[1]

Kristin Saleri, 1970. Istanbul Stüdyosu. Bu fotoğraf, Tele Fotoğraf Ajansı tarafından çekilmiştir.

Olağanüstü Ermeni sanatçı Kristin Saleri (1915-2006) 20. Yüzyılın en önemli ve en enteresan sanatçılarından biridir. Sanatçı hayatının sonbaharında – ne kadar ironik görünse de – ölümünden sonra unutulmaya mahkûm bir yıldız olmaktan hep çok büyük bir endişe duyardı.

Ilk sanat eğitimini İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi’nde Prof. DeMillé´den alan Kristin Saleri sonra, o dönemin portre sanatının ilk ve en önemli temsilcisi olan Feyhaman Duran’ın atölyesinde derslere katılmıştır. Sanatçı, 1959 yılında École de Paris’te André Lhote´nun rehberliginde çalıştı. Saleri, 20. Yüzyılın en yenilikçi sanat akımı Kübizme olduğu kadar, Matisse, Picasso, Cézanne ve Van Gogh gibi sanatçıların çalışmalarına da büyük ilgi duydu, sanatsal çalışmalarını Kübizm akımının süzgecinden geçirerek geliştirmeye devam etti. İstanbul’a geri döndüğünde, sanat resimlerinin ve yapıtlarının temalarını vatanı bildigi Anadolu ve mensubu olduğu Ermeni-Hıristiyanlığın spiritüel maneviyatıyla birleştirerek işlemeye başladı. Kristin Saleri, 1951-1955 yılları arasında Roma, Paris ve Münih’te araştırmalar yaptı. 1950´den 1980´e kadar her yıl Paris´e giderek kubizm ve abstre figüratif çalışma tekniklerini geliştirmek için çalıştı. Yaşamı boyunca 3000´den fazla eser üretti. Büyük bölümü pentür olan çalışmalarının yanında, seramik, cam ve füzen (kömür kalemi) işleri de bulunmaktadır. İlk sergisi 1956 yılında İstanbul Ertem Galerisi´nde gerçekleşen sanatçının 40´ın üzerinde kişisel sergisi bulunuyor. Kristin Saleri
Ankara, Londra, Paris, Brüksel, Erivan, Atina, Frankfurt ve Washington D.C. gibi kentler dahil çok ülkede toplu sergilere katıldı. Yapıtlarını satın alan müzeler arasında İstanbul Resim ve Heykel Müzesi, İzmir Resim Heykel Müzesi, Ankara Resim Heykel Müzesi, Paris Musée National Centre Pompidou, Lizbon´da Kalust Sarkis Gülbenkyan Vakfı bulunuyor. Ayrıca özel koleksiyonlarda çok sayıda sanat resimleri ve yapıtları bulunmaktadır.“ ^[2]

Kristin Agopovich (Saleri), Osmanlı İmparatorluğu döneminin sonunda gelişen çalkantılı ve Ermenileri hedefleyen 1915 vahşet olaylarının tam ortasında Silivri´de beş çocuklu Onnig ve Eftig Agopovich ailesinin en küçük ve dâhi kızı olarak dünyaya gelmiştir. Türkiyeli Ermeniler ve dünya diasporasına dağılmak zorunda kalan Ermeniler arasında 1915 tarihi, büyük bir trajediyi, sayısız ölümleri, derin kederi ve sonsuz bir çaresizliliği ifade etmektedir. Kristin Salerin´in doktor, şair, entelektüel lider ve Osmanlı ordusunda subay olan öz dayısı sayın Rupen Sevag (1885-1915), 1915 trajik olaylarının ilk kurbanlarından biriydi. Dayı-yeğen Dr. Rupen Sevag ve Kristin Saleri, ilkelerine ve inançlarına son derece bağlı ve sanatsal açıdan olağanüstü yeteneklere sahipti, her ikisi de zamanlarının çok ilerisindeydiler. Dr. Rupen Sevag’ın trajik hikayesi, onun 1915´de çok genç yaşta vahşice ve haksız yere öldürülmesiyle sonlandırılırken, Kristin Saleri´in hikayesi yeni bir doğuş gibi şifayı, barışı, direnişi, kendi sanatının görünmez gücünü ve yaratıcılığını başlatır.

Agopovich ailesi, 1919. Soldan sağa: Sirvart, Kirkor, (anne) Eftig, Adrienne, (baba) Onnig, Kristin ve Sira.

Tevfik İhtiyar´ın sözleriyle: »Kristin Saleri, yaşamı boyunca çağların imbiğinden, halkların ortak yaşamından süzülüp gelen, yaşadığı coğrafyanın kültürel zenginliğini; toprak ananın o engin, o hüzünlü yalnızlığını, sazını sözünü, horonunu; altın başağı, sarı gelini; Anadolu´nun bilge kadını Trabzon´lu Ülkiye anayı; boğazdalı Erguvan´ı, balıkçıyı, balığı; Adada ki kardeş cami çağdaş çizgi ve evrensel bir yorumla tuvale aktardı.«

Kristin Saleri, çocukluğunu ve okul yıllarını anne ve babasının Florya´da bulunan çiftliğinde geçirmiştir. Kardeşleriyle karşılaştırıldığında, kendisi hiperaktif ve ele avuca sığmayan asi bir çocuk olarak bilinirdi. Üstün zekâlı, üstün yetenekli ve dâhi olan her çocuk gibi, Kristin Saleri´de üstün hayal gücü, ilgi alanı ve merakı oldukça geniş olan, özgür ruhlu, davranışlarında çok canlı, keskin gözlem yapabilen ve içsel motivasiyon ile inisiyatif gösteren bir çocuktu. Okuldaki öğretmenlerin ve ailesini ziyaret eden misafirlerin portre resimlerini çizerdi. Kristin Saleri, onların yüz hatlarını veya yüz ifadelerini tüm doğallığıyla olduğu gibi çizer ve onlara sonuçlarından korkmadan çalışmalarını paylaşmaya cesaret ederdi. Üstün zekâlı ve aynı zamanda naif olmak, üstün yetenekli bir bireyin doğasıdır. Sanatçı Kristin Saleri, naifliğini ve insan sevgisini hayatı ve sanat hayatı boyunca korumuştur. Gelecek nesillere bu anlamlı duruşu ile zengin ve derin bir sanatı miras bırakmıştır.

İlk öğrenimini Ermeni Katolik Anarad Hgutyun Okulunda (Armenian Catholic Immaculate Conception School), orta öğrenimini de İstanbul´da Fransız okulu École Moderne´de gördü. Birbirine iki zıt görünen Ermeni-Türk kültürlerde ve Hristiyanlık- İslam dinlerinde yetişen Kristin Saleri, bu kültürlerarası ve dinler arası bağlamda, kendisiyle ne zaman hangi kültürde ve dinde karşılaşmak istediğine her seferinde kendi karar verme ayrıcalığına sahipti. Kararının farklılığı duygularının farklılığına da etki etmiştir. Yapıtlarını çalışma ve yaratma sürecinde belli bir renk, motif, obje vb. Ermeni veya Türk bakış açısını seçmesine bağlı olarak, Kristin Saleri´de farklı bakış açılarının gelişmesi mümkündü.

Kristin Saleri, 1943 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi Elektrik ve Makine Mühendisliği çift yüksek lisans mezunu Agop Arshavir Saleri ile evlendi. Çiftin bu evliliklerinden kızları Rehan Nazan, ve üç yıl sonra ikizleri Nansen Garo ile Alen Johannes dünyaya geldi.

İstanbul 1964: Saleri ailesinin özel aile fotoğrafı
Arka soldan: Alen J. Salerian, Nansen G. Saleri
Orta soldan: Rehan N. Saleri Sarıbay, Kristin Saleri
Önde: Agop Arshavir Saleri

Dr. Nansen G. Saleri: »Çok acılı ve korkunç tarihsel olaylardan dolayı, Türkiye´de ve dünya diasporasında yaşayan Ermeni toplumu çok yaralıdır. Rahmetli Hrant Dink: `Soykırım demek istemiyorsanız, tarifini size bırakıyorum´, derdi. Annem Kristin Saleri siyasetle ilgilenmezdi. O yıllarda bile annemin Ermeni olma korkusu yoktu. Annem artık acılardan öteye bir barış tablosu çizerdi. Onun sanatsal meselesi, acıların ötesine gitme meselesiydi. Sanatında daima Anadolu kültürlerini birleştirip, kültürlerin açılışına ve yenilenmenin ümidini getiriyordu. Dünya medeniyetlerinin beşiği kabul edilen Anadolu´nun eserlerinde canlandırılması tesadüf değildi.«

„Çocukluğumdan beri, yani 1951´den beri annemin olağanüstü birisi olduğunu biliyordum,“ diye yazan NGS, İngilizce ve Türkçe dillerinden oluşan „Kristin Saleri” başlıklı ve annesine ithaf ettiği sanat kitabında^[3] sözlerine şöyle devam ediyor: Annem ilk sanat eğitimini İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi’nde Feyhaman Duran Stüdyosu’nda aldıktan sonra, Paris’te Prof. DeMille ve sanatçı André Lhote’nin atölyelerinde sanat deneyimlerini tamamladı. Annem İstanbul’da yaşadı ve üretti. Yaşamı boyunca (tam sayısı bilinmiyor) 3000 eser verdi. İşlerinin büyük bir bölümü pentür olan çalışmalarının yanında, seramik, cam ve füzen işleride azımsanamaz. […] Siyasetle ilgisi yoktu; buna rağmen II. Dünya Savaşı Türkiyesi´nde Ermeni asıllı bir kadın sanatçı olmanın yarattığı engelleri farkında olmasına rağmen önemsemedi diyebilirim. Türk sanat ortamının önde gelen isimlerindendi. Uluslararası Türk Kadın Sanatçıları Derneği ve Türk Ressamlar Derneği eş başkanlık görevlerini modern feminizm arayışının bir ifadesi olarak kullandığını düşünmek mümkün. Sanat sergileri ve yarışmalar düzenleyen İstanbul Ermeni cemaatinin aynı derecede önde gelen sanatsal seslerinden biriydi annem. Onun odak noktası, başlıca iki Ermeni lisesi olan Getronagan ve Mıhitaryan aracılığıyla gençlik programlarına yönelikti. Kristin Saleri Sanat Vakfı (KSAF) kendisini onun vizyonuna adamıştır.“

N. Garo Saleri ile gerçekleştirdiğimiz uzun bir telefon sohbetinde benimle annesi Kristin Saleri ve kendisi ile ilgili özel bilgiler paylaştı. Çocukluğundan beri annesiyle özel bir bağı olduğunu ve annesinin sanatına olan ilgisinin küçük yaşlardan beri başladığını anlatan NGS, sözlerine şöyle devam etti: “Çok acılı ve korkunç tarihsel olaylardan dolayı, Türkiye´de ve dünya diasporasında yaşayan Ermeni toplumu çok yaralıdır. Rahmetli Hrant Dink: `Soykırım demek istemiyorsaniz, tarifini size bırakıyorum´, derdi. Annem Kristin Saleri siyasetle ilgilenmezdi. O yıllarda bile annemin Ermeni olma korkusu yoktu. Annem artık acılardan öteye bir barış tablosu çizerdi. Onun sanatsal meselesi, acıların ötesine gitme meselesiydi. Sanatında daima Anadolu kültürlerini birleştirip, kültürlerin açılışına ve yenilenmenin ümidini getiriyordu. Dünya medeniyetlerinin beşiği kabul edilen Anadolu´nun eserlerinde canlandırılması tesadüf değildi. […] Babamız Agop, annemizin en büyük destekçilerindendi. […] Kristin Saleri, 30 Ekim 2006 tarihinde İstanbul´da Yedikule Ermeni Hastanesi´nde bana `Sanat resimlerim ne olacak, unutulup gidecek miyim?´ diye sormuştu. Annemin – her ne kadar paradoks görünse de – ölümünden sonra unutulma korkusu, aslında bir ethnik azınlık mensubu olarak yapmış olduğu tecrübelerinden kaynaklanıyordu. Ve hayattayken şunun farkındaydı: Amansız yaşam dürtüsü ve kişiliği onun başkaları tarafından ötekileştirilmesini engelleyerek koruyordu. Annemin kendisiyle mücadele ettigi soru `Ama ölümümden sonra ne olacak?´ idi. Bir an bile düşünmeden  `Eserlerin asla unutulmayacak anne. Sana söz veriyorum, sanatını tüm dünyaya tanıtacağım, öyle ki Kristin Saleri Dünya Sanatı´nda Vincent Van Gogh gibi ebediyen yaşayacaktır´ demiştim. Benim anneme, Kristin Saleri´ye o an söylediğim bu söz bir anneyi son yolculuğuna uğurlarken hüzün yüklü bir evladın verdiği duygusal tepkiden öte, bir sanatçının ömrü boyunca ürettiği eserlerine olan inancımın ve o sanatçının yaşadığı sanat ortamında edindiği saygınlığın sonucuydu. Bu son konuşmamızın ardından 91 yaşındaki annem gece yarısı vefat etti.“

Kristin Saleri yaşamı boyunca kendine güvenen, çoklu yetenekli ve uluslararası üne sahip bir Ermeni sanatçıdır. Buna rağmen yaşlılığında, ölümünden sonra unutulacağından endişe duyması, birçok insana ironik gelebilir. Oysa böyle bir durum, üstün zekâlı, üstün yetenekli ve dâhi bireyin gerçekliğini yansıtmaktadır, çünkü karşıt özellikleri çok iyi bir şekilde birleştirebilme kabiliyetine sahip olma, yaşamın sonunu çoğunluk toplumunun bireylerinden daha çok öngörebilme ve çok çelişkili özelliklere aynı zamanda sahip olabilen bir varlıktır. Üstün zekâlı, üstün yetenekli ve dâhi kişiler genelde karmaşık ve çelişkili davranışlar sergiler. Bir insanın IQ seviyesi ne kadar yüksek olursa, çelişkili özelliklere aynı zamanda sahip olabilme seviyesi de o kadar yüksektir ve bu durum, Kristin Saleri’nin çok yüksek zekâlı, olgun ve aynı zamanda çok naif olması gerçeğini de kapsar. Ayrıca „dâhilerin genellikle yaşı yoktur gibi […].“ ^[4]

Hayatı ve profesyonel kariyeri boyunca sayısız olağanüstü başarılara imza atan ve 20. Yüzyıl Sanatına büyük katkılarda bulunan sanatçımız Kristin Saleri, ölümünden sonra Türkiye’de ve uluslararası sanat topluluklarında unutulmadı, ama hak ettiği yere de getirilmedi.

Kristin Saleri Sanat Vakfı (“The Kristin Saleri Art Foundation“, KSAF), ^[5] sanatçımız Kristin Saleri Hanım´ın 20. Yüzyıl sanatına katkıları anısına, 2011 yılında sayın Dr. Nansen G. Saleri ve eşi sayın Marina S. Saleri tarafından kuruldu.

Rehan N. Saleri Sarıbay´ın sözleriyle: »Annem Kristin Saleri, Anadolu insanının – bilhassa Anadolu kadınının – var oluşunu, özünü, kültürlerini, yaşam tarzını ve duygularını resim sanatıyla yansıtan bir sanatkârdı. Ağır şartlar altında çalışan ve üreten yaratıcı insanlarla derin bir bağı vardı. Annem dindar değildi, ama derin spiritüel maneviyata sahipti. Bunu sanatında, (balıkçılar, tapanlar, Adem ve Havva) Hristiyanlığın sembollerini kullanmasıyla ve Mevlana’ya olan ilgisini tasvir eden semazenlerle açıkça göstermektedir.«

Ülkiye, 1964

`Ülkiye´, Kristin Saleri´nin tartışmasız en ünlü eserlerinden biridir. Oğlu NGS’nin sözleriyle: “Ülkiye, 1950’lerin ortalarından 1960’ların sonlarına kadar bizim evimizde yardımcımızdı. Aslen Karadenizli olan köy insanı Ülkiye Hanım, bizim için daha çok büyüleyici, inanılmaz derecede bilgi sahibi ve sevgi dolu bir teyzemizdi.”

Sanatçı Kristin Saleri´nin Toprak Ana, Ülkiye ve Gün Batımı başlıklı sanat resimleri – altın, sarı, yeşil, turkuaz – bir renk senfonisinde birleşmektedir ve sanatçı, bizlere bilinçaltında “Hepimiz biriz” mesajı vermektedir.

Aşağıda izleyebileceginiz video, Türkiye´de 2005 yılının Ağustos ayında, 90 yaşındaki sayın Kristin Saleri´nin Burgaz Adası´ndaki evinin stüdyosunda ve bahçesinde NGS´e verdiği röportajdan bir alıntıdır. Bu Vimeo videosu sayın Clif Webb tarafından hazırlanmıştır.

Çiğdem Gül: »Sanatçımız Kristin Saleri gibi bir yaratıcı dâhinin insanlarla iletişim halindeyken veya yeni fikirler üretirken, zihinsel emeklerindeki düşünme tarzı nedir? Bu düşünme tarzının, sanatçımızın çalışmaları üzerinde nasıl bir etkisi olmuştur?«

Sanatçı Kristin Saleri´nin sanat resimlerini inceleyen bir izleyici, tabloları ve detaylerini anlamaya ve çözümlemeye çalışırken, muhtemelen onları sanatçının kişisel, sosyal, kültürel, kültürlerarası yönlerine, tekniğine ve dönemin sanat akımına göre analiz edecektir. İzleyici yapıtlari incelerken, üstün yetenekli bir kişinin veya Kristin Saleri gibi bir dâhinin olağandışı yaratıcı düşünce tarzının gizemini öğrenmek istemesi, daha da heyecan verici bir konudur. Sizleri bu konuda detaylı bilgilerle aydınlatırken, altını çizme gereği hissettiğim nokta, bu bilgilerin tamamen benim kendi algımın, düşüncelerimin, tespitlerimin ve tecrübelerimin ışığında yazılmış olmasıdır. Ancak anlatacağım bir-iki nokta, bilimsel araştırmalar sonucunda da doğrulanmıştır.
Üstün zekâlı, üstün yetenekli bireyin ve dâhinin doğuştan sahip olduğu zihinsel kavrayış hızının yüksekliği ve düşünme tarzı, çoğunluk toplumundaki sıradan fanilerin düşünme biçiminden tamamen farklıdır. `Onların zihni nasıl çalışır? Bir sohbet esnasında zihninde neler yaşar? Yeni düşünceleri nasıl üretir? Düşünme tarzındaki farklar nelerdir?´, diye sorarsanız: Üstün zekâlı, üstün yetenekli ve dâhinin düşünme iklimi, dünyanın en çok hızlı çalışan otomobil modellerine benzer. Intelligence quotient (IQ)si yükseldikçe, hatta en yüksek seviyelere ulaşmasıyla, bu otomobilin hızı da yükselecektir. Örneğin dünyanın en hızlı otomobilleri arasında yer alan Koenigsegg Agera RS model arabaların çok hızlı çalışması gibi. Bu çok-kanallı düşünme tarzını bir resim olarak çizecek olursak, bu düşünme tarzı çok şeritli ve çok boyutlu otoyollara benzer. Üzerinde sayısız düşüncelerin olağanüstü bir hızla geçtiğini görebileceğimiz… Dahası, kişi karşısındakiyle sohbet veya görüşme halindeyken, içinden bu otoyollarda zihinsel gözlemlerini konular, düşünceler ve duygular üzerinde habire değişirme yeteneğine sahiptir. Burada ana nokta, akıcı ve esnek düşünebilmekte olan bireyin, habire konudan konuya atlamasıdır. Bu düşünme tarzında, gözlemlerinin değişmesinin, üstün zekâlı, üstün yetenekli bireyin ve dâhinin düşünce tarzını tanımlamasıdır. Aslında birey, birisiyle konuşurken, o esnada zihninde bir düşünceden diğerine geçmez. Keskin zihinsel gözlemini – bir kamera gibi – dönüşümlü olarak kendi çok katmanlı ve karmaşık düşünce zincirlerine yöneltip, aynı anda en küçük ayrıntıları bile değerlendirir. Ve bu esnada tüm yan yana otoyol şeritleri gibi duran düşünceler paralel olarak devam etmektedir. Bireyin muhatabı ise iletişim esnasında konu alanlarının iki taraf için devam ettiğini düşünür. Böylece, üstün zekâlı, üstün yetenekli bireyin ve dâhinin düşünme tarzında, muhatabıyla konuşma sırasında dikkatini her defasında kendi zihinsel gözlem muhasebesine çevirir, ve bunu yaparken, söylediğim gibi, tüm düşünceleri paralel olarak devam eder. Üstün zekâlı, üstün yetenekli birey ve dâhi akıcı ve esnek düşünebilmektedir. Aynı zamanda düşüncelerinin birbirleriyle bağlantı kurma ve düşünce düzeyleri arasında bağlantı kurma yeteneğine de sahiptir. Sadece kişinin kendi düşünce zincirini zihinsel gözlemlemesindeki değişiklikler değil, aynı zamanda düşünce bağlantıları da önemli bir rol oynamaktadir. Birey karmaşık bilgileri genel bir izlenime entegre edebilir ve böylece daha büyük ilişkileri kavrayarak, sentezleyebilir. Bu sebeple daha yüksek seviyelere erişim hakkında düşünme yeteneğine sahiptir. Kristin Saleri´nin böylesine çok katmanlı, hızlı ve karmaşık bir düşünme tarzıyla, sanattaki konularını da eşit derecede çok katmanlı ve karmaşık bir şekilde çözmüş olduğuna inanıyorum.

Düşünme çeşitliliği, her türlü düşünme tarzının ve düşünme biçimlerindeki kültürel farklılıkların var olduğu temeline dayanır. Ve bu demektir ki, dünyamızın her türlü zihne ve düşünme tarzına ihtiyacı vardır.

Andrea Brackmann: »Bir konuya çeşitli pencerelerden bakmayanlar, çoklu perspektiflerini oluşturmayanlar ve dolayısıyla fikirlerini değiştiremeyenler, hiçbir şeyi değiştiremezler. Değişim olmaksızın diğer insanlar veya yaşam tarzları hakkında anlayış olmaz, gelecek fikri olmaz ve ilerleme olmaz.«

Yirminci Yüzyılın başında Birinci Dünya Savaşı´nın sona ermesiyle Paris’de empresyonizm akımına bir tepki olarak „Kübizm“ adında yeni bir sanat akımın doğuşu ortaya çıktı. Sanatçı Kristin Saleri kübizm akımından derinden etkilenmiş olmasına ve çalışmalarının bir kısmında kübizmi kullanmış olmasına rağmen, eserlerini genellikle abstre figüratif tekniğiyle betimledi.

Yirminci Yüzyıl´ın abstre figüratif akımında Kristin Saleri´nin yeri çok özel. NGS´in sözleriyle: „Annem, `ben ne Paul Cézanne, ne Georges Braque ne Vincent Van Gogh´um, tablolarımı imzalamama gerek yok, ben Kristin Saleri´yim.´ derdi. […] Kristin Saleri, çalışmalarında kadın, cinsellik, orkestra ya da çocuklar gibi çok sayıda farklı temalar işledi. İki şey onun için çok önemliydi: birincisi, tüm resimlerinde neredeyse müzikal bir nitelik olan renklerin uyumu vardı. İkincisi, spiritüalite. `Balıkçılar´ tablosundaki Hristiyanlığın sembolizmi, semazenlerle (semada dönen dervişlerle) Mevlana ile bağlantısı.”

Kristin Saleri bir sanatçı olarak sadece ustaca sanat resimleri yapıp, nesneler tasarlamakla kalmadı, aynı zamanda kültürlerle, insanlarla ve nesnelerle de ustaca empati kurdu. Ve bunu çoklu perspektiflerini değiştirme becerisiyle başardı. Bu konuda sayın Andrea Brackmann’ın sözlerini hatırlıyorum. Nisan 2020 tarihli Almanca röportajımda bana şöyle demişti: “Bir konuya çeşitli pencerelerden bakmayanlar, çoklu perspektiflerini oluşturmayanlar ve dolayısıyla fikirlerini değiştiremeyenler, hiçbir şeyi değiştiremezler. Değişim olmaksızın diğer insanlar veya yaşam tarzları hakkında anlayış olmaz, gelecek fikri olmaz, ve ilerleme olmaz.“

Aşağıda sanatçımız Kristin Saleri´nin çağdaş ve klasik tablolarından seçilmiş bazı örnekler vermek istiyorum.

Mavi Kompozisyon – 1989

Bu tablo, sanatçının en sevdiği temalardan biri olan müzikle olan bağının altını çiziyor. Renklerin uyumu ve mavinin tonları, piyanistin iç dünyasını yakalamaktadır.

Kristin Saleri, 2005 yılında verdiği bir röportajda, sanatında en sevdiği motiflerden birinin `orkestra´ motifi olduğunu söylemişti. Kristin hanım gibi birçok yaratıcı sanat dehâsı için müzik ve özellikle orkestra müziği, sadece bir estetik meselesi değil, aynı zamanda onların dur-durak bilmeyen, en yüksek seviyede son derece hızlı çalışan beyinlerini sakinleştirici bir özelliği de vardır. Alman psikolog, uzman ve yazar sayın Andrea Brackmann bahsettiğim kitabında şunları yazıyor: „Dikkate değer sayıda dâhinin düzenli olarak klasik müzik bilgilerini derinleştirmesi gerekiyor […]. Şarkı söylemek ve müzik yapmak gibi, müzik dinlemenin de sinir sistemi üzerinde sakinleştirici bir etkisi var gibi görünüyor.“

Çiftlerin dansı

Yeni Nesil, Yeni Türkiye – 1988

Önde tarafta elinde bir kitapla duran küçük kızın, arkada duran çarşaflı kadınlarla karşılaştırılması: Bu tablo, Mustafa Kemal Atatürk’ün Türkiye’nin modernleşmesine yönelik girişimlerinin karmaşık yapısını yakalamaya çalışıyordu.

Dr. Nansen G. Saleri: »Yeni Nesil, Yeni Türkiye: Bu tablo, annenim 1980 yıllarında Türkiye´de Cumhuriyet Halk Partisi´nin (CHP) düzenlediği Atatürk Devrimleri konulu yarışmasına katıldığı tablodur. Annem Kristin Saleri´nin bu tablosu, çarşaflı kadınları öne çıkartması sebebiyle çok eleştirildi. Kristin Saleri, `benim konum çarşaflı kadınların önünde kitap okuyan başı açık kızdır´ dedi.«

Ermeni Halk Dansçıları ve Folklor – 1980

Yazar, sanat eleştirmeni ve yayıncı merhum Tevfik İhtiyar´in sözleriyle: „Kristin Saleri, yaşamı boyunca çağların imbiğinden, halkların ortak yaşamından süzülüp gelen, yaşadığı cografyanın kültürel zenginligini; toprak ananın o engin, o hüzünlü yalnızlığını, sazını sözünü, horonunu; altın başağı, sarı gelini; Anadolu´nun bilge kadını Trabzon´lu Ülkiye anayı; bogazdalı Erguvan´ı, balıkçıyı, balığı; Adada ki kardeş cami çağdaş çizgi ve evrensel bir yorumla tuvale aktardı.“ ^[7]

Aşk Ağacı – 1980

Kristin Saleri, Hristiyan imgelerine derin bir ilgi duyuyordu. Sanat tarihçisi ve eleştirmen Morgan Falconer’a göre, „Tekrar tekrar geri döndüğü motiflerden biri, Adem ve Havva’nın hikayesindeki merkezi olması nedeniyle Hıristiyan çağrışımlarına verilen kadim bir sembol olan hayat ağacıydı. Saleri sık sık hayat ağacını sanat resimlerinde çalışırdı. Ve Aşk Ağacı tüm insanlar, tüm dinler ve tüm zamanlar için bir evrensel sembol olarak kalacaktır – ama aynı sıklıkta Adem ve Havva’nın ağaca dolanmış olduğunu ve elmaya ulaştığını gösterecektir.“^[8]

Semazenler – 1985

Sanatçı, Mevlânâ Celâleddîn Rûmî´ye ve semazenlere hayrandı. Onları Tanrı´ya bir bağlantı olarak görürdü.

Güneşli Göl – 2002

Bereket – 1956

ABD Teksas´ta Houston Baptist Üniversitesi Güzel Sanatlar Müzesi direktörü sayın Laura Kreft hanım, Kristin Saleri’nin balıkçılar teması hakkında şunları söylemiştir: “Hıristiyan bağlamında Saleri’nin balıkçılar teması, Hz. Îsâ´nın şu sözlerine dayaniyor: `Ey Apostle, ey havâri! Beni takip edin, ve ben sizi balıkçı yapacağım.´ [Havâri = Hz. Îsâ’nın, kendisine yardımcı olmak üzere seçtiği on iki kişiden her biri için kullanılan tabir. Batı dillerinde havâri karşılığında kullanılan apostle, apôtre kelimeleri, Grekçe’de “bir görevi ifa etmek üzere gönderilen” anlamındaki apostolos´tan gelmektedir] Ek olarak, Kristin Saleri, Türkiye’nin kıyı köylerindeki kasaba ve köylerdeki gündelik sahneleri hatırlayarak, sürekli modernleşen bir dünyada daha basit bir yaşam tarzının sempatik bir görünümünü tasvir ediyor. Sayısız sanat resimlerinde sayısız post-empresyonist tonlar ve koyu renkler içeren yelken, ağ ve figür kompozisyonları yarattı.“

İkili Figür – 1979

Figürlerin kostümlerini analiz ettiğimde, sanatçının aynı temayı farklı dini mensuplardan kadınlarla resmettiği ortaya çıkıyor. „İkili Figür“ sanat resminde, Müslüman Türk kadını olduklarını gösteren başı kapalı dansçılar görmekteyiz. Makalemin galeri kısmında dördüncü sanat resmi „Ermeni Dansçılar“´da ise, Hıristiyan Ermeni kadını olduklarını gösteren başı açık ve uzun saçları örgülü dansçılar görmekteyiz.“

ABD- Teksas merkezli Kristin Saleri Sanat Vakfı, İstanbul’daki 13 Ermeni okulları arasında her yıl büyük ilgi gören `Kristin Saleri Resim Yarışması Ödül Töreni´ni düzenlemektedir. Mekanı “Kristin Saleri Resim Yarışması Ödül Töreni“ olan bu organizasyonun amacı, gençlerin sanatsal yeteneklerini geliştirmelerinde katkıda bulunmak ve Kristin Saleri’nin adının gelecek nesiller tarafindan unutulmamasını sağlamaktır. Dahi sanat ustası Kristin Saleri kendi tecrübelerine dayanarak, bir yeteneğin başarısının en büyük sırrının ona verilen desteğe bağlı olduğuna inanırdı. 11 Mayıs 2019 Cumartesi günü istanbul´da sekizincisi düzenlenen „Kristin Saleri Resim Yarışması Ödül Töreni“, Mkhitaryan lisesinde gerçekleşti. Fotoğrafta, yarışmada dereceye giren ve ödül kazanan ögrencileri görebilirsiniz.

Karadeniz Folklor Ekibi – 1979

Kısaltmalar ve isimlerin sayın Kristin Saleri ile olan aile bağlantısı

AAS: Agop Arshavir Saleri, eşi
RNS: Rehan Saleri Sarıbay, kızı
ATS: Alen Johannes Salerian, ikiz oğlu
NGS: Nansen Garo Saleri, ikiz oğlu
MSS: Marina Sylvia Saleri, gelini
KSAF: Kristin Saleri Art Foundation (Kristin Saleri Sanat Vakfı)

Dipnotlar ve Kaynakça

[1] Saleri, N. G. & Ihtiyar, T. (2012) : Eleştirmen ve sanat tarihçisi Morgan Falconer´in söz kaynağı: „Kristin Saleri“, sayfa 34, RH+ SANAT YAYINLARI Yayınevi, İstanbul

[2] Saleri, N. G. & Ihtiyar, T. (2012) : „Kristin Saleri“ sanat kitabının „Kristin Saleri biyografisi“ bölüm başlığındaki kısmından, sayfa 255, RH+ SANAT YAYINLARI Yayınevi, İstanbul, ISBN: 978-975-97438-6-4

[3] Saleri, N. G. & Ihtiyar, T. (2012) : „Kristin Saleri“, sayfa 13, RH+ SANAT YAYINLARI Yayınevi, İstanbul

[4] Brackmann, Andrea (2020) : Alıntı kaynağı: „Son derece yetenekli: Olağanüstü yetenekli bireylerin ve dâhilerin kişilik yapısı“ (Almanca: „Extrem begabt – Die Persönlichkeitsstruktur von Höchstbegabten und Genies“), 1. baskı, sayfa 139. Klett-Cotta Yayınevi, Stuttgart, Almanya, ISBN: 978-3-608-89258-1

[5] Kristin Saleri Sanat Vakfı : http://www.kristinsaleri.com

[6] Saleri, N. G. & Ihtiyar, T. (2012) : „Kristin Saleri“ sanat kitabında „Teşekkürler“ bölümüne bakınız. RH+ SANAT YAYINLARI Yayınevi, İstanbul, 2012, ISBN: 978-975-97438-6-4

[7] Saleri, N. G. and Ihtiyar, T. (2012): „Kristin Saleri“ sanat kitabında „Teşekkürler“ bölümüne bakınız. RH+ SANAT YAYINLARI Yayınevi, İstanbul, 2012

[8] Akademik Fresno Henry Madden Kütüphanesi broşürü „Kristin Saleri’yi Keşfetmek“ , 2016. Henry Madden Kütüphanesi, Kaliforniya, Fresno’daki bir akademik kütüphanenin adıdır. Fresno’daki California Eyalet Üniversitesi’nin öğretim, araştırma ve hizmet işlevlerini destekleyen kayıtlı bilgi ve bilgiler için ana kaynak görevi görür.

https://library.fresnostate.edu/content/discovering-kristin-saleri  Website: https://library.fresnostate.edu/

Teşekkür

Aylarca süren araştırmalarım ve ön çalışmalarım boyunca, İngilizce ve Türkçe yayınlanan makalemin gerçekleşmesinde bana değerli desteklerini ve katkılarını esirgemeyen Kristin Saleri Ailesine sonsuz teşekkürlerimi ve şükranlarımı sunarım. Bilhassa sanatçımızın İstanbul´da ikamet eden kızı Sayın Rehan Nazan Saleri Sarıbay hanıma, ABD-Houston-Teksas´da ikamet eden Sayın Dr. Nansen Garo Saleri beye, Yunanistan-Atina´da ikamet eden Sayın Dr. Alen Johannes Salerian beye, ve Kristin Saleri´in ABD-Houston-Teksas´da ikamet eden torunları Sayın Pauline Saleri Borally hanıma ve Sayın Sy Salerian beye çok teşekkür ederim.

Projeme renk katan, Almanya´dan Sayın Andrea Brackmann hanıma, ABD-Houston-Teksas´da ikamet eden Sayın Debra Church hanıma ve Sayın Clif Webb beye çok teşekkür ederim. Clif bey, Henry Madden Akademik Kütüphanesi´nde `Kristin Saleri´yi Keşfetmek´ sergisinin kreatif direktörüdür.

Kristin Saleri’nin 20. yüzyıl sanatına katkılarını teşvik etme konusundaki yorulmak bilmeyen çabalarından dolayı RH+ sanat yayıncılığı ve eleştirimeni merhum Sayın Tevfik İhtiyar beye çok teşekkür ederim.

Özel Not

Tüm sanat resimleri, özel fotoğraflar ve Vimeo videosu © 2021 KSAF, NGS, RSS´in izniyle makalemde yayınlanmıştır.

Kristin Saleri Sanat Vakfı

Adres:
909 Fannin, Suite 2200
ABD, Houston, Texas 77010

Erişim adresi:

http://www.kristinsaleri.com

Yazar hakkında

1971 Gümüşhane doğumlu, hayatının ilk yıllarını Erzincan’da geçiren Çiğdem Gül, Alevi ve Iran-Türkmen kökenlidir. Dört yaşındayken ailesi ile birlikte Anadolu´dan Almanya’nın Kuzey Ren Vesfalya eyaletine göç etti.

Çoklu perspektif becerisiyle her konuya, her canlıya hümanist ve barışcıl bir yaklaşımla çeşitli kültürel pencerelerden bakan Çiğdem Gül, insan hakları savunucusu olarak, Avrupa´nın en önde gelen `Kadın´a Meslek ve Kariyer Danışmanlığı Fuarı ve Kongresi – woman&work´ te, uluslararası katılımla gerçekleşen konferansını 04.05.2019 tarihinde, Almanya´nın Frankfurt am Main kentinde sundu. Çiğdem Gül, dijital hümanizm odak noktalı fuar ve kongrede „She-Conomy: Erfolgsstrategien aus den Entwicklungsländern“ (“Kadın Ekonomisi: Gelişmekte olan ülkelerden başarı stratejileri” başlıklı konferansında Avrupalı kadınların, gelişmekte olan ülkelerde çalışan kadınlardan öğrenecekleri birçok şeyin olduğunu kanıtlamak için, onların başarı stratejilerini ele aldı ve anlattı. Çiğdem Gül´ün sunumu, Arjantin, Kolombiya, Pakistan ve Türkiye’deki çok tanınmış ve başarılı kadınlarla yaptığı çok dilli kişisel röportajlarına dayanıyor.

Çiğdem Gül, 2005 yılında yüksek lisansını Wuppertal Bergische Üniversitesi´nde Iktisat ve Ekonomi bölümünde (Diplom II) MBA derecesini alarak, başarıyla tamamlamıştır. Dünya çapındaki `Intercultural Network For The Highly Gifted´, kısaca: INHG (Üstün Zekâlı, Üstün Yetenekli, Dâhi, Üstün Hassas ve Sinestezik Bireylere Hitaben Kültürlerarası Network´un) kurucusudur. Aynı zamanda Değişim Yönetimi Danışmanı, Yönetici ve İş Yönetme Koçu ve Türkçe- Almanca-İngilizce dil kombinasyonunda serbest gazetecidir. Önceki mesleki alanları: İşletme ve Ekonomi – Hukuk – Danışmanlık ve Koçluk Hizmetleri – Halkla İlişkiler – Sanat, Kültür ve Tiyatro.